Δημοσιεύτηκε στις 20 Σεπτεμβρίου 2026

Το XRISM έδωσε στους αστρονόμους ένα πιο καθαρό ίχνος του τρόπου με τον οποίο ένα μικρό, εξαιρετικά πυκνό άστρο αντλεί ύλη από τον πολύ μεγαλύτερο γείτονά του. Στο σύστημα BP Crucis, οι μετρήσεις δείχνουν αέριο να κινείται προς έναν πάλσαρ, φωτίζοντας τον μηχανισμό πίσω από τις ισχυρές εξάρσεις ακτίνων Χ.

Η ανακοίνωση της NASA δημοσιεύτηκε στις 18 Σεπτεμβρίου 2026. Η παρατήρηση έγινε την 1η Φεβρουαρίου 2025 και διήρκεσε περίπου 16 ώρες. Πρόκειται, λοιπόν, για νέο επιστημονικό αποτέλεσμα από παλαιότερα δεδομένα, όχι για ένα φαινόμενο που συνέβη σήμερα.

Ένα αστρικό ζευγάρι με πολύ διαφορετικά μεγέθη

Το BP Crucis βρίσκεται περίπου 13.000 έτη φωτός μακριά, στον αστερισμό του Νοτίου Σταυρού. Το μεγάλο μέλος του, ο γαλάζιος υπεργίγαντας Wray 977, έχει περίπου 40 φορές τη μάζα του Ήλιου. Από αυτόν διαφεύγει συνεχώς ιονισμένο αέριο: ο λεγόμενος αστρικός άνεμος, που δεν είναι άνεμος αέρα όπως στη Γη.

Ο συνοδός του, GX 301-2, είναι αστέρας νετρονίων με διάμετρο περίπου 20 χιλιομέτρων. Περιστρέφεται κάθε 11 λεπτά και η δέσμη ακτίνων Χ που στρέφει προς τη Γη τον κατατάσσει στους πάλσαρ. Παρότι πολύ μικρότερος σε διαστάσεις, η έντονη βαρύτητά του τού επιτρέπει να συλλέγει ύλη από το περιβάλλον του.

Το αέριο αφήνει την υπογραφή του στις ακτίνες Χ

Το όργανο Resolve του XRISM διαχωρίζει τις ακτίνες Χ ανά ενέργεια. Στο φάσμα του συστήματος, οι ερευνητές εξέτασαν γραμμές απορρόφησης από ιονισμένο σίδηρο. Η θέση τους είχε μετατοπιστεί σε χαμηλότερες ενέργειες σε σχέση με τις αντίστοιχες εργαστηριακές τιμές.

Η ανάλυση αυτής της μετατόπισης έδειξε κίνηση του αερίου προς τον πάλσαρ, με ταχύτητα περίπου 540.000 χιλιομέτρων την ώρα. Το κρίσιμο στοιχείο είναι η κατεύθυνση της ροής: η μέτρηση συνδέει την ύλη του αστρικού ανέμου με την τροφοδοσία του συμπαγούς συνοδού. Το επίσημο επεξηγηματικό υλικό της NASA περιλαμβάνει το φάσμα και απεικονίσεις της ερμηνείας των ερευνητών.

Τι μετρήθηκε και τι αποδίδουν οι απεικονίσεις

Οι εξάρσεις εμφανίζονται δύο φορές στη διάρκεια της τροχιάς των 41,5 ημερών. Η ομάδα συνδέει τις εντονότερες με το πέρασμα του πάλσαρ μέσα από πυκνότερο ρεύμα αερίου. Στην ερμηνεία της, το υλικό μπορεί να σχηματίζει έναν δίσκο γύρω του, να πέφτει πιο άμεσα και αργότερα να δημιουργεί ξανά δίσκο με αντίθετη φορά περιστροφής.

Αυτή η διαδοχή παρουσιάζεται με καλλιτεχνικές απεικονίσεις. Δεν είναι φωτογραφία ενός δίσκου που αλλάζει φορά μπροστά σε κάμερα: τα φασματικά δεδομένα αποτελούν την παρατήρηση και το μοντέλο εξηγεί τη συμπεριφορά τους.

Η αποστολή XRISM έχει επικεφαλής την ιαπωνική JAXA, με συνεργασία της NASA και συμμετοχή της ESA. Η αξία τέτοιων μετρήσεων βρίσκεται ακριβώς στη λεπτομέρεια: προσφέρουν τρόπο να ελεγχθούν ιδέες για τη μεταφορά ύλης σε ακραία περιβάλλοντα, εκεί όπου μια φωτεινή κουκκίδα στον ουρανό κρύβει πολύ περισσότερη κίνηση απ’ όση φαίνεται.

Για μια διαφορετική πλευρά της διαστημικής έρευνας, μπορείς να διαβάσεις την παρουσίαση της αποστολής Pandora για τους εξωπλανήτες και το άρθρο για την προετοιμασία του τηλεσκοπίου Roman.