Δημοσιεύτηκε στις 31 Οκτωβρίου 2026

Ένα παιδί βλέπει στην τηλεόραση άλλα παιδιά να πεινούν. Μπροστά του υπάρχει φαγητό, όμως η εικόνα δεν το αφήνει να συνεχίσει το γεύμα του σαν να μη συνέβη τίποτα. Στο Όταν ο χρόνος ψιθύρισε, η Ευθυμία Καλαϊτζίδου ξεκινά από αυτή τη μικρή, καθημερινή σκηνή για να ανοίξει μια πολύ μεγαλύτερη ιστορία: την προσπάθεια ενός παιδιού να καταλάβει γιατί ο κόσμος πονά και πώς γίνεται οι μεγάλοι να τον παρακολουθούν χωρίς να ταράζονται το ίδιο.

Η νουβέλα των εκδόσεων Βακχικόν ακολουθεί αυτή την ανησυχία μέσα στο σπίτι, στο σχολείο και στις συναντήσεις του παιδιού. Ο χρόνος βρίσκεται δίπλα του, ενώ οι απαντήσεις δεν έρχονται έτοιμες. Χρειάζεται να αναζητηθούν μέσα στις κουβέντες, στις αντιδράσεις και στις σιωπές των ανθρώπων. Το ενδιαφέρον βρίσκεται σε αυτή τη διαδρομή, όπου ένα γεγονός που για τους άλλους περνά γρήγορα γίνεται για το παιδί αφορμή να κοιτάξει διαφορετικά τη ζωή του.

Μια εικόνα που δεν μπορεί να ξεχάσει

Η πρώτη αναστάτωση έχει κάτι πολύ συγκεκριμένο: το παιδί δυσκολεύεται να συμβιβάσει το δικό του πιάτο με την πείνα που βλέπει στην οθόνη. Η εξήγηση της μητέρας δεν κλείνει το ερώτημα. Αντίθετα, κάνει εντονότερη την απορία του για την απόσταση ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει και σε εκείνο που νιώθουν οι άλλοι. Το περιστατικό περιγράφεται στην παρουσίαση του Γεώργιου Νικ. Σχορετσανίτη στο Fractal, ο οποίος εστιάζει ακριβώς στον ψυχικό αντίκτυπό του.

Από εκεί αρχίζει μια αναζήτηση που ξεπερνά την τηλεοπτική είδηση. Πόλεμος, βία, αδικία και ανθρώπινες καταστροφές γίνονται ερωτήματα για τη συμπεριφορά μας. Στην επίσημη παρουσίαση του βιβλίου, οι συναντήσεις με γνωστούς και αγνώστους σχηματίζουν σταδιακά την πορεία του παιδιού. Η ιστορία υπόσχεται μια απάντηση, αλλά ο δρόμος προς αυτήν έχει εξίσου μεγάλη σημασία: οι άνθρωποι που συναντά και όσα παρατηρεί αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο καταλαβαίνει τον κόσμο.

Το παιδί δεν έχει όνομα, συγκεκριμένο φύλο, θρησκεία ή πατρίδα. Αυτή η επιλογή αφήνει την ιστορία ανοιχτή πέρα από μια συγκεκριμένη ταυτότητα. Δεν χρειάζεται να ανήκεις στον τόπο του ή να μοιράζεσαι το οικογενειακό του παρελθόν για να αναγνωρίσεις την απορία του. Η πείνα ενός άλλου παιδιού, για παράδειγμα, δεν γίνεται λιγότερο πραγματική επειδή βρίσκεται μακριά. Έτσι, η αρχική σκηνή συνδέει την ασφάλεια της καθημερινότητας με μια πραγματικότητα που συνήθως φτάνει αποσπασματικά μέχρι το σαλόνι μας.

Το σπίτι, το σχολείο και όσα δεν λέγονται

Ο κόσμος του παιδιού έχει και τη δική του στενότητα. Η μητέρα εργάζεται σε βιοτεχνίες ρούχων και ο πατέρας σε καπνεργοστάσιο, με πολλές ώρες δουλειάς. Το χαρτζιλίκι δεν είναι αυτονόητο και το παιδί δυσκολεύεται ακόμη και να το ζητήσει. Αυτές τις λεπτομέρειες αναφέρει ο Πάνος Τουρλής στην κριτική του για τη νουβέλα, διευκρινίζοντας ότι η οικονομική έλλειψη δεν πρέπει να συγχέεται με αδιαφορία των γονιών.

Η διάκριση έχει βάρος για την ιστορία. Η δυσκολία μιας οικογένειας να προσφέρει χρήματα και η αδυναμία της να κατανοήσει όσα συμβαίνουν μέσα σε ένα παιδί είναι διαφορετικά πράγματα. Η καθημερινή κόπωση, η απουσία λόγω δουλειάς και οι παιδικές ανάγκες συναντιούνται στον ίδιο μικρό χώρο. Το βιβλίο δίνει έτσι στα μεγάλα κοινωνικά ερωτήματα μια κοντινή διάσταση: πριν σκεφτεί κανείς ολόκληρο τον κόσμο, υπάρχει ένας άνθρωπος δίπλα του που μπορεί να χρειάζεται προσοχή.

Στο σχολείο, πάλι, η επαφή με τους άλλους δεν σημαίνει αυτόματα ότι το παιδί αισθάνεται κατανοητό. Η Λεύκη Σαραντινού, στην κριτική της στο Literature.gr, αναφέρεται στις αδικίες που βιώνει και στην απόσταση ανάμεσα στις σκέψεις του και σε όσα αντιλαμβάνεται το περιβάλλον του. Περιγράφει μια εσωτερική πορεία αυτογνωσίας, με μελαγχολία και έντονη προσήλωση στις μύχιες σκέψεις του.

Η παιδική σιωπή αποκτά επομένως ουσιαστική θέση στην παρουσίαση του χαρακτήρα. Οι μεγάλοι μπορούν να βλέπουν μια συμπεριφορά, χωρίς να γνωρίζουν τι βρίσκεται πίσω της. Για τον αναγνώστη, αυτή η απόσταση δημιουργεί ένα δεύτερο επίπεδο ενδιαφέροντος πέρα από την εξωτερική διαδρομή: πώς μπορεί να εκφραστεί μια ανησυχία όταν δεν έχει ακόμη βρει τις κατάλληλες λέξεις ή έναν άνθρωπο πρόθυμο να την ακούσει; Το ερώτημα αφορά τη σχέση του παιδιού με τους γύρω του, όχι μια εύκολη ετικέτα για την προσωπικότητά του.

Ο χρόνος ως συνοδοιπόρος

Ο τίτλος δίνει στον χρόνο φωνή, αλλά μια φωνή χαμηλή. Ο ψίθυρος χρειάζεται προσοχή για να ακουστεί. Στη σύνοψη του εκδότη, ο χρόνος συνοδεύει το παιδί και του φανερώνει νέα στοιχεία στην αναζήτησή του. Δεν προσφέρεται από την αρχή μια πλήρης εξήγηση. Η σχέση τους ξεδιπλώνεται μαζί με τις συναντήσεις και τις απορίες, κρατώντας ζωντανό το ερώτημα τι θα μπορέσει τελικά να κατανοήσει το παιδί.

Αυτή η εικόνα επιτρέπει να πλησιάσουμε την αλληγορία χωρίς να αποκαλύψουμε την κατάληξη. Η εμπειρία του χρόνου δεν είναι πάντοτε ίδια για όλους: ένα περιστατικό μπορεί να αναστατώσει βαθιά έναν άνθρωπο, ενώ για κάποιον δίπλα του η ημέρα συνεχίζεται κανονικά. Στη συγκεκριμένη ιστορία, η διαφορά ανάμεσα στην παιδική ταραχή και στην ενήλικη αντίδραση δίνει περιεχόμενο σε αυτή την ιδέα. Το παιδί προσπαθεί να καταλάβει και όσα έγιναν και τον τρόπο με τον οποίο οι άλλοι τα προσπερνούν.

Παράλληλα, η επιμονή του το φέρνει απέναντι σε ερωτήματα που δεν λύνονται μόνο με πληροφορίες. Η συγγραφέας, στο κείμενό της για τη δημιουργία του βιβλίου στο Diastixo, συνδέει το έργο με την ευγένεια προς τα παιδιά, τον αλτρουισμό, τον εκφοβισμό, τις ανθρώπινες επιλογές και την ελπίδα. Η αγάπη βρίσκεται στον πυρήνα της δικής της εξήγησης για το βιβλίο. Έτσι, η κοινωνική ανησυχία της ιστορίας έχει και μια καθημερινή κατεύθυνση: πώς στεκόμαστε απέναντι στον άλλον.

Μια αφήγηση κοντά στην παιδική σκέψη

Η νουβέλα δεν ξετυλίγει τα γεγονότα σε μια απλή ευθεία. Ο Τουρλής ξεχωρίζει τις επιστροφές ανάμεσα στο σπίτι και στη σχολική ημέρα, καθώς και τη συνύπαρξη ρεαλιστικών λεπτομερειών με την υποκειμενική ματιά του παιδιού. Ένα περιστατικό που ένας ενήλικας θα περιέγραφε ψύχραιμα μπορεί εδώ να πάρει μεγαλύτερες διαστάσεις, επειδή παρουσιάζεται μέσα από μια περιορισμένη, ακόμη αθώα εμπειρία. Η διαφορά αυτή βοηθά να κατανοηθεί η ένταση των αντιδράσεων του κεντρικού προσώπου.

Υπάρχει επίσης το μυστήριο της αφηγηματικής φωνής. Το ποιος αφηγείται και πώς συνδέεται με όσα συμβαίνουν είναι μέρος της αναγνωστικής περιέργειας, γι’ αυτό δεν χρειάζεται να αποκαλυφθεί σε μια παρουσίαση. Το πλούσιο λεξιλόγιο και η παιδική αντίληψη δεν ταυτίζονται υποχρεωτικά: άλλο το πρόσωπο που βιώνει τα γεγονότα και άλλο η φωνή που τα μεταφέρει. Η συγκεκριμένη παρατήρηση της κριτικής δίνει έναν χρήσιμο τρόπο να προσεγγίσει κανείς τη μορφή του βιβλίου, χωρίς να προεξοφλεί την έκπληξή του.

Με αυτά τα χαρακτηριστικά, το Όταν ο χρόνος ψιθύρισε απευθύνεται κυρίως σε όποιον αναζητά μια σύντομη κοινωνική νουβέλα με εσωτερική ένταση και αλληγορική διάσταση. Η παρουσία παιδιού στο κέντρο δεν το μετατρέπει από μόνη της σε παιδικό βιβλίο. Η σχέση ανάμεσα στην ευαισθησία, στην οικογένεια και στην κοινωνική αδικία είναι ο βασικός άξονας· η περιέργεια για την εξέλιξη συνυπάρχει με την προσοχή στη σκέψη του χαρακτήρα.

Η αφετηρία της συγγραφέως

Η Καλαϊτζίδου έχει εξηγήσει ότι η πρώτη ιδέα την απασχόλησε από τα χρόνια του Δημοτικού και επέστρεψε σε αυτήν στη δεύτερη καραντίνα. Η ολοκλήρωση χρειάστηκε περίπου έναν χρόνο δουλειάς. Στις συνεντεύξεις της αναγνωρίζει την επίδραση του Αντώνη Σαμαράκη στην ανησυχία της για τον άνθρωπο, κατονομάζοντας ειδικά το Σήμα Κινδύνου. Αυτή η δημιουργική αφετηρία φωτίζει την επιλογή ενός παιδιού που επιμένει να ρωτά, χωρίς να σημαίνει ότι η ιστορία είναι αυτοβιογραφική ή διασκευή άλλου έργου.

Το ενδιαφέρον της για τη γραφή ως επικοινωνία συμπληρώνει αυτή την εικόνα. Στη συνέντευξή της στην Athens Voice, μιλά για την αναζήτηση λέξεων που θα μετέφεραν σκέψεις και συναισθήματα δύσκολα στην προφορική έκφραση. Η σύνδεση με το θέμα του βιβλίου είναι σαφής: η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που αισθανόμαστε και σε αυτό που καταφέρνουμε να επικοινωνήσουμε αξίζει χώρο και προσοχή.

Η συγγραφέας και η έκδοση

Η Ευθυμία Καλαϊτζίδου γεννήθηκε το 1986 στη Θεσσαλονίκη, όπου ζει. Εργάζεται ως καθηγήτρια αγγλικών, έχει σπουδάσει ελληνική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές εφαρμοσμένης γλωσσολογίας και διδακτικής της αγγλικής στο Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ. Το Όταν ο χρόνος ψιθύρισε είναι το πρώτο της βιβλίο.

Στοιχεία έκδοσης

Το Όταν ο χρόνος ψιθύρισε είναι το πρώτο βιβλίο της Ευθυμίας Καλαϊτζίδου. Κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Βακχικόν ως νουβέλα στην ελληνική λογοτεχνία, με πρώτη έκδοση: Νοέμβριος 2023, 102 σελίδες, ISBN 978-618-5733-97-1 και εξώφυλλο Λεόνη Κατσαρού. Τιμή στον εκδότη: 11,44€. Στο e-shop.gr η ίδια έκδοση, 14×21 εκ., αναφέρεται στα 11,45€, με διαθεσιμότητα Κατόπιν παραγγελίας.

Η έκδοση στο βιβλιοπωλείο Βακχικόν · Το βιβλίο στο e-shop.gr

Σχετική βιβλιοπαρουσίαση: Ζητείται ελπίς του Αντώνη Σαμαράκη.